Rezerwat Łężczok. Jeden z najcenniejszych przyrodniczo zakątków Śląska

Rezerwat przyrody Łężczok w powiecie raciborskim to jedno z najcenniejszych miejsc przyrodniczych w tej części województwa śląskiego. Po majówce nadal jest świetnym kierunkiem na spacer, wycieczkę rowerową lub spokojne fotografowanie natury. Na odwiedzających czekają pocysterskie stawy, groble porośnięte starymi drzewami, ptaki wodne, ścieżki dydaktyczne i Aleja Husarii Polskiej.

Majówka już za nami, ale są takie miejsca, które nie potrzebują długiego weekendu, żeby zachwycić. Jednym z nich jest rezerwat Łężczok, położony niedaleko Raciborza, na terenie Parku Krajobrazowego „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich”. To propozycja dla tych, którzy zamiast gwaru deptaka wolą szelest liści, widok tafli wody i ptaki przelatujące nad stawami.

Rezerwat Łężczok

Rezerwat przyrody Łężczok to wyjątkowy wodno-leśny obszar położony w województwie śląskim, w powiecie raciborskim. Znajduje się pomiędzy Raciborzem, Nędzą, Zawadą Książęcą i Babicami, na terenie Parku Krajobrazowego „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich”. To miejsce, które łączy w sobie przyrodę, historię i spokojny krajobraz dawnych stawów rybnych.

Status rezerwatu Łężczok posiada od 23 stycznia 1957 roku. Początkowo zajmował powierzchnię 396,21 ha, jednak z czasem był powiększany. Po ostatnim rozszerzeniu, przeprowadzonym w 2015 roku, jego powierzchnia wynosi obecnie 477,38 ha. Warto dodać, że do 2015 roku funkcjonowała również nazwa Łężczak.

To jeden z największych rezerwatów w województwie śląskim. Jego charakter tworzą przede wszystkim stawy, lasy, łąki, groble i stare aleje drzew. Przed powiększeniem rezerwatu większą część obszaru zajmowały stawy — około 245 ha. Lasy obejmowały 144 ha, łąki około 7 ha, a pozostałą część stanowiły drogi i groble.

Gdzie leży rezerwat Łężczok?

Łężczok położony jest w Kotlinie Raciborskiej, w południowo-zachodniej części województwa śląskiego. Rozciąga się od raciborskiej dzielnicy Markowice, przez okolice Nędzy i Babic, aż po Zawadę Książęcą. Od wschodu teren rezerwatu ogranicza linia kolejowa nr 151, prowadząca z Kędzierzyna-Koźla do Chałupek.

Rezerwat sąsiaduje z polami uprawnymi i użytkami zielonymi, dlatego podczas spaceru wyraźnie widać przejście od otwartego krajobrazu rolniczego do cichego, wilgotnego świata stawów i lasów. To właśnie ta różnorodność sprawia, że Łężczok jest tak ważnym miejscem dla roślin, ptaków, płazów, owadów i ssaków.

Na terenie rezerwatu znajduje się osiem stawów: Ligotniak, Brzeziniak, Babiczak, Grabowiec, Tatusiak, Markowiak, Salm Duży i Salm Mały. Ich historia sięga średniowiecza. Stawy istnieją od XIII wieku, a do dziś prowadzona jest na nich ekstensywna gospodarka rybacka, prowadzona w sposób dostosowany do przyrodniczego charakteru miejsca.

Skąd pochodzi nazwa Łężczok?

Nazwa rezerwatu wywodzi się ze staropolskich słów „łęg” i „łęgi”, oznaczających podmokłe tereny porośnięte lasem, łąki na błotach lub wilgotne lasy nadrzeczne. To określenie bardzo dobrze oddaje charakter tego miejsca — Łężczok jest obszarem wilgotnym, pełnym stawów, rowów, starodrzewu i roślinności typowej dla siedlisk wodno-błotnych.

Z podobnego źródła pochodzi nazwa pobliskiej wsi Łęg oraz przepływającej przez rezerwat strugi Łęgoń. W dawnych źródłach i na mapach można było spotkać także formy nazwy związane z wpływami kartografii niemieckiej, m.in. Lensczok czy Lenszczok.

Pocysterskie stawy i historia Łężczoka

Historia tego miejsca sięga co najmniej XIII wieku. Już wtedy lokalna ludność prowadziła tu gospodarkę stawową. W XIV wieku tereny te przeszły w ręce cystersów z Rud, którzy odegrali kluczową rolę w kształtowaniu dzisiejszego krajobrazu rezerwatu.

Zakonnicy wykorzystali starorzecza Odry i stworzyli system sztucznych zbiorników wodnych. Budowali groble, śluzy i regulowali istniejące stawy. Dzięki temu powstał krajobraz, który do dziś stanowi jedną z największych atrakcji Łężczoka — rozległe tafle wody oddzielone groblami, przy których rosną stare dęby, buki, lipy i graby.

Z rezerwatem wiąże się również postać króla Jana III Sobieskiego. Według przekazów w 1683 roku, podczas wyprawy na odsiecz Wiedniowi, król miał przejeżdżać drogą między stawami. Z tym wydarzeniem łączy się czerwony szlak Husarii Polskiej, poprowadzony przez Łężczok, oraz opowieści o dębach sadzonych na pamiątkę przemarszu wojsk.

W XVIII wieku cystersi wznieśli przy drodze przez las dworek myśliwski. Po kasacie zakonu w 1810 roku ich majątek przeszedł w ręce kolejnych właścicieli, m.in. rodu Hohenlohe. W tym okresie przebudowywano stawy i lasy, wprowadzano monokultury świerkowe oraz zakładano hodowle bażantów na potrzeby polowań.

Warto wspomnieć, że w 1906 i 1910 roku w okolicach Łężczoka polował cesarz niemiecki Wilhelm II. Już w 1922 roku wyjątkowe walory przyrodnicze tego obszaru sprawiły, że wpisano go do rejestru pomników przyrody. Po II wojnie światowej teren stał się własnością państwa, a w 1957 roku formalnie utworzono tu rezerwat przyrody.

Stare dęby, groble i leśny krajobraz jak z puszczy

Jednym z największych skarbów Łężczoka są stare drzewa. Obszary leśne rezerwatu mają miejscami charakter starodrzewów o budowie dwupiętrowej, przez co sprawiają wrażenie fragmentu dawnej puszczy. Znaczną część lasów stanowią drzewostany liczące ponad 100 lat.

Szczególne wrażenie robią okazałe dęby szypułkowe, których wiek szacuje się nawet na 330–400 lat. Najbardziej znanym drzewem jest Dąb Sobieskiego, rosnący na grobli stawowej. To jeden z symboli rezerwatu i ważny punkt na trasie spacerowej.

Groble obsadzone drzewami tworzą charakterystyczne aleje: dębowe, lipowe, grabowe i śródpolne. Pełnią one nie tylko funkcję krajobrazową. Są także naturalnymi pasami wiatrochronnymi, korytarzami ekologicznymi i miejscem życia wielu gatunków roślin, grzybów, owadów, ptaków oraz nietoperzy.

Flora Łężczoka. Ponad 500 gatunków roślin

Łężczok zachwyca różnorodnością roślin. Florę rezerwatu reprezentuje około 530 gatunków roślin naczyniowych, z których część objęta jest ochroną. Występują tu zarówno rośliny leśne, łąkowe, bagienne, jak i wodne.

Wiosną szczególnie pięknie prezentuje się runo leśne. W zachodniej części rezerwatu zakwitają m.in. śnieżyczka przebiśnieg, cebulica dwulistna, zawilec gajowy, groszek wiosenny, fiołek leśny, gajowiec żółty, czosnek niedźwiedzi, kokorycz pełna i pusta oraz marzanka wonna.

Wśród roślin wodnych uwagę zwracają m.in. grzybienie białe, grążel żółty, salwinia pływająca, żabiściek pływający oraz jedna z najcenniejszych roślin tego miejsca – kotewka orzech wodny. To rzadki, zagrożony gatunek wodny, którego owoce mają charakterystyczny kształt przypominający orzech z rogami.

Na brzegach stawów i w miejscach podmokłych rosną trzciny, pałki wodne, tatarak, turzyce, kosaciec żółty czy krwawnica pospolita. Na łąkach można spotkać m.in. storczyki, zimowity, koniczyny, wyki, złocienie i niezapominajki błotne.

Fauna rezerwatu. Ptaki są największą wizytówką Łężczoka

Łężczok jest jednym z najważniejszych miejsc dla ptaków w regionie. Na jego terenie stwierdzono występowanie ponad połowy gatunków ptaków żyjących w Polsce. Część z nich zakłada tu lęgi, inne zatrzymują się podczas migracji, traktując rezerwat jako bezpieczne miejsce odpoczynku i żerowania.

Szczególnie cenne są ptaki wodno-błotne, którym sprzyja obecność stawów, trzcinowisk i podmokłych łąk. W Łężczoku można spotkać m.in. perkozy, bąki, kormorany, gęgawy, krakwy, cyranki, płaskonosy, głowienki, czernice, hełmiatki i podgorzałki. Obserwowane są także czaple, rybitwy, ptaki drapieżne i dzięcioły.

Dla miłośników ornitologii to jedno z najciekawszych miejsc w województwie śląskim. Spacer z lornetką może okazać się tu dużo ciekawszy niż klasyczna wycieczka krajoznawcza, bo przyroda w Łężczoku zmienia się wraz z porą roku, poziomem wody i okresem migracji ptaków.

Nie tylko ptaki. Płazy, gady, nietoperze i owady

Choć Łężczok kojarzy się głównie z ptakami, jego fauna jest znacznie bogatsza. Na terenie rezerwatu żyją liczne płazy, m.in. kumak nizinny, traszki, ropucha szara i zielona oraz rzekotka drzewna. Spotkać można także gady, w tym zaskrońca zwyczajnego, jaszczurkę zwinkę, jaszczurkę żyworódkę czy żmiję zygzakowatą.

W rezerwacie występują również liczne owady, zwłaszcza ważki, trzmiele i motyle dzienne. Stare dziuplaste drzewa oraz bogactwo owadów sprzyjają nietoperzom. W Łężczoku odnotowano wiele gatunków tych ssaków, m.in. nocki, karliki, gacki i borowiaczki.

Wśród ssaków można spotkać także jeże, ryjówki, krety, wiewiórki, łasice, lisy, kuny, tchórze, borsuki czy piżmaki. To pokazuje, że rezerwat jest nie tylko miejscem spacerów, ale przede wszystkim złożonym ekosystemem, w którym każdy element ma znaczenie.

Szlaki turystyczne i trasa rowerowa przez Łężczok

Przez rezerwat przebiegają dwa szlaki turystyczne oraz trasa rowerowa. To sprawia, że Łężczok można odkrywać na kilka sposobów — spokojnym spacerem, dłuższą pieszą wycieczką albo przejazdem rowerowym.

Najbardziej znanym odcinkiem jest fragment Szlaku Husarii Polskiej, oznaczony kolorem czerwonym. Prowadzi on przez malownicze groble i aleje starych drzew. To trasa, która łączy przyrodę z historią i pozwala zobaczyć najpiękniejsze fragmenty rezerwatu.

Warto jednak pamiętać, że Łężczok jest rezerwatem przyrody. Oznacza to, że należy poruszać się wyłącznie wyznaczonymi trasami, nie schodzić z dróg, nie płoszyć zwierząt, nie zrywać roślin i nie zostawiać śmieci. To miejsce najlepiej zwiedzać uważnie i z szacunkiem.

Dlaczego warto odwiedzić Łężczok po majówce?

Po majówce rezerwat może być jeszcze przyjemniejszy do zwiedzania niż w czasie długiego weekendu. Jest spokojniej, łatwiej wsłuchać się w odgłosy ptaków i zatrzymać przy stawach bez pośpiechu. To dobry kierunek zarówno na krótki spacer, jak i kilkugodzinną wycieczkę.

Łężczok jest miejscem, które pokazuje mniej oczywistą twarz Śląska. Nie przemysłową, nie miejską, ale zieloną, cichą i pełną życia. To atrakcja dla rodzin, fotografów, rowerzystów, obserwatorów ptaków i wszystkich, którzy po intensywnej majówce szukają oddechu blisko natury.